ANKARA- Yapay zekânın hızla şekillendirdiği yeni dünyayı, geleceğin mesleklerini ve teknolojinin insan hayatına etkilerini ele aldığımız bu özel röportajda, Gazi Üniversitesi Bilgisayar ve Öğretim Teknolojileri Eğitimi Bölümü Öğretim Üyesi -Yapay Zeka Araştırmacısı Prof.Dr. Çelebi Uluyol ile yapay zekânın bugünü ve yarınını konuştuk. Eğitimden iş dünyasına, gençlerin geleceğinden toplumsal dönüşüme kadar pek çok önemli başlığı değerlendirdiğimiz röportajımız sizlerle…  

Yapay zeka, hatta günümüzde Üretken Yapay Zeka diyoruz. Üretken Yapay Zeka (Generative AI) ne demektir, nerelerde nasıl kullanılır?

Geleneksel yapay zeka sistemleri, verileri analiz etmek, sınıflandırmak ya da tahminlerde bulunmak üzerine geliştirilmektedir. Günümüzde sıkça konuştuğumuz "Üretken Yapay Zeka" (Generative AI) ise, eğitildiği devasa veri setlerindeki örüntüleri ve yapıları öğrenerek tamamen yeni, özgün içerikler oluşturabilen bir teknolojik durumdur. Yani sadece var olanı tanımakla kalmaz, aynı zamanda metin, görsel, işitsel veya kod tabanlı her türlü çoklu-ortamı barındıran yeni bir ürün üretir.

Üretken yapay zekanın kullanım alanları neredeyse sınırsızdır. Akademik ve eğitsel boyutta kişiselleştirilmiş öğrenme materyallerinin tasarlanmasında, karmaşık metinlerin özetlenmesinde ve dil çevirilerinde ciddi farklar yaratmaktadır. İş dünyasında pazarlama metinleri yazmaktan tutun, yazılım mühendisliğinde kod blokları oluşturmaya, mimaride yeni tasarımlar üretmekten tıpta yeni ilaç moleküllerinin modellenmesine kadar çok geniş bir yelpazede kullanılmaktadır. Üretken yapay zeka, insanın yaratıcı süreçlerini kopyalamaktan ziyade, bu süreçleri asiste eden ve hızlandıran güçlü bir bilişsel ortaktır.

Yapay zeka geleceğimizi nasıl şekillendirecek? Hangi meslek grupları nasıl etkilenecek?

Yapay zeka, sanayi devriminden bu yana yaşadığımız en büyük paradigma değişimlerinden biri olarak düşünülebilir. Geleceğimizi belirleyen şey, insanın fiziksel gücünden ziyade bilişsel becerilerinin teknolojiyle nasıl entegre olacağıdır. Dünya Ekonomik Forumu'nun 2025 başlarında yayınladığı "İşin Geleceği" raporu da gösteriyor ki, yapay zeka bir yandan bazı rutin işleri otomatikleştirirken, diğer yandan tamamen yeni iş alanları oluşmasına imkan tanıyacaktır.

Veri girişi, rutin muhasebe işlemleri, çağrı merkezi operasyonları veya temel düzey metin yazarlığı gibi tekrarlayan ve belirli kurallara dayalı meslekler yapay zekadan en hızlı etkilenecek gruplardır. Ancak insan faktörünün, empati, karmaşık problem çözme ve etik karar alma becerilerinin ön planda olduğu mesleklerin (öğretmenlik, psikoloji, sağlık bakımı, stratejik yöneticilik vb.) önemini koruyacağını, hatta artıracağını da söylemek mümkündür. Dolayısıyla mesele mesleklerin yok olması değil, mesleklerin dönüşmesidir. Örnek vermek gerekirse, avukatlar yapay zeka sayesinde emsal kararları saniyeler içinde tarayacak, doktorlar yapay zeka destekli görüntü işleme ile çok daha erken ve isabetli teşhisler koyabilecektir.    

Ülkemizde yapay zekanın etkili ve verimli kullanımı ile ilgili neler yapılmaktadır? Hangi kurumlar neler yapıyor?

Ülkemizde yapay zeka ekosisteminin geliştirilmesi adına son yıllarda ciddi adımlar atılmaktadır. Bunun en büyük göstergesi, Cumhurbaşkanlığı ve Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı iş birliğiyle hazırlanan Ulusal Yapay Zeka Stratejisi (2021-2025) belgesidir. Bu strateji belgesi, Türkiye'nin yapay zeka alanında değer üreten bir ülke olmasını hedefleyen bir yol haritası olarak düşünülebilir.

Bu bağlamda Yükseköğretim Kurulu (YÖK), üniversitelerde yapay zeka ve veri bilimi odaklı yeni lisans ve önlisans programları açarak akademik altyapıyı ve nitelikli insan kaynağını güçlendirmektedir. Çeşitli bakanlıklar kendi bünyelerinde dijital dönüşüm birimleri kurmakta, Savunma Sanayii Başkanlığı ise otonom sistemler ve veri güvenliği konularında dünyayla rekabet eden projeler yürütmektedir. Ayrıca teknoparklar ve kuluçka merkezleri üzerinden yapay zeka tabanlı girişimlere ve kuluçka merkezlerine de önemli teşvikler sağlanmaktadır.

TÜBİTAK yapay zeka ile ilgili neler yapmaktadır?

Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu (TÜBİTAK), bu dönüşümün lokomotif kurumlarından biridir. TÜBİTAK BİLGEM bünyesinde kurulan Yapay Zeka Enstitüsü, Türkiye'nin yapay zeka ekosistemini koordine etmek ve sanayinin ihtiyaç duyduğu çözümleri üretmek gibi kritik bir misyon üstlenmiştir.

TÜBİTAK, sadece kendi içinde araştırma yapmakla kalmayıp, fonlayıcı bir kurum olarak da 1711 Yapay Zeka Ekosistem Çağrısı gibi spesifik programlarla üniversiteleri, teknoloji üreten şirketleri ve teknolojiyi kullanacak olan sanayi kuruluşlarını aynı konsorsiyumda buluşturmaktadır. Bu sayede üretilen akademik bilginin doğrudan ticarileşebilen ve katma değer yaratan ürünlere dönüşmesi hedeflenmektedir.

Milli Eğitim Bakanlığı'nın konuyla ilgili olarak yaptığı çalışmalar var mıdır? Varsa nelerdir?

Milli Eğitim Bakanlığı (MEB), özellikle Yenilik ve Eğitim Teknolojileri Genel Müdürlüğü (YEĞİTEK) aracılığıyla yapay zekanın eğitim süreçlerine entegrasyonu konusunda çeşitli adımlar atmaktadır. Eğitim Bilişim Ağı (EBA) platformunun, öğrencilerin öğrenme hızlarına, eksiklerine ve ilgi alanlarına göre içerik sunabilen akıllı ve kişiselleştirilmiş bir yapıya kavuşturulması yönünde çalışmalar yürütülmektedir.

Ayrıca, öğrencilerin erken yaşlarda algoritmik düşünme becerisi kazanması için öğretim programları güncellemeleri yapılmakta, mesleki gelişim bağlamında öğretmenlere yapay zeka okuryazarlığı eğitimleri verilmektedir. Öğretim teknolojileri uzmanlarının sıklıkla vurguladığı her öğrenciye özel bir yapay zeka asistanı vizyonuna ulaşmak için MEB'in dijital altyapı çalışmalarını devam ettirdiğini söylemek mümkündür. 

Yapay zekanın dünyayı değiştireceği en kritik alan hangisi? Sizce hangisi?

Bu iki soru birbirini tamamladığı için tek bir potada, kendi uzmanlık alanımdan yola çıkarak cevaplamak isterim:

Yapay zekanın dünyayı değiştireceği en kritik alan bence şüphesiz eğitimdir. Çünkü eğitim, sağlık, ekonomi, mühendislik, hukuk vb. diğer tüm sektörleri besleyen ve şekillendiren temel taştır.

Bugüne kadar eğitim sistemleri, ortalama bir öğrenci profiline göre tasarlanmış, fabrikasyon ve geleneksel anlayış diyebileceğimiz bir yapıya sahipti. Yapay zeka tam da bu noktada, eğitimde en büyük hayali gerçeğe dönüştürme potansiyeli taşımaktadır. Bu noktada karşımıza ise kişiselleştirilmiş öğrenmeçıkmaktadır. Öğrencinin bireysel farklılıklarını, öğrenme hızını, eksik olduğu kavramları tespit edip ona özel bir öğrenme yolu çizen yapay zeka destekli sistemlerinin yaygınlaşacağına yakın gelecekte hep birlikte şahit olacağız. Özellikle özel eğitim ihtiyacı duyan dezavantajlı gruplar veya soyut kavramların öğretimi gibi özel alanlarda yapay zeka uygulamaları fırsat eşitliğini ciddi ölçüde ve verimli biçimde artıracaktır. Dolayısıyla eğitimi yapay zeka ile dönüştürebilen toplumlar, diğer tüm alanlardaki değişimi zaten otomatik olarak yönetebilir hale getirecektir.

Gençlere, üniversite tercihi yapacaklara, meslek sahiplerine, yapay zeka ile ilgili neler öneriyorsunuz?

Sıklıkla dile getirilen bir mottoyu hatırlatmak isterim: "Yapay zeka sizi işinizden etmeyecek; ancak yapay zekayı iyi kullanan birisi sizi işinizden edebilir."

• Gençlere ve Üniversite Adaylarına: Hangi bölümü okursanız okuyun (tıp, hukuk, sanat, eğitim veya mühendislik), yapay zeka okuryazarı olun. Kendi alanınızdaki araçları tanıyın. Sadece teknolojiyi tüketen değil, mantığını anlayan, istem mühendisliği (promptengineering) gibi makinelerle doğru iletişim kurma becerilerini geliştiren bireyler olun. Disiplinlerarası çalışmayı öğrenin; çünkü geleceğin yenilikleri farklı alanların işbirliği ve etkileşiminden doğacaktır.

• Meslek Sahiplerine: "Benim işim geleneksel, bana bir şey olmaz" yanılgısına düşmeyin. Sürekli ya da hayat boyu öğrenme felsefesini benimseyin. Yapay zekayı bir rakip olarak değil, angarya işlerinizi devredip sizi daha stratejik, daha yaratıcı ve daha insani alanlara odaklanmanız için özgürleştiren bir asistan olarak görün. Makinelere devredilemeyecek özelliklerinize; yani üst düzey düşünme becerileri dediğimiz eleştirel düşünme, karmaşık problem çözme, etik yaklaşım ve duygusal zekanıza yatırım yapın.

Sonuç olarak; Yapay zeka çağı sadece teknolojik olarak gelip geçici bir dönüşüm değil, aynı zamanda insanlığın kendi potansiyelini yeniden keşfettiği felsefi ve sosyolojik bir durumdur. Üretken algoritmaların sınırlarımızı genişlettiği, sağlıkta biyolojik ömrümüzü ve yaşam kalitemizi dönüştürdüğü, eğitimde ise her bireyin kendine özgü öğrenme yolculukları tasarladığı gelecek zamanlarda, Türk toplumuolarak birer izleyici kalma lüksümüz yoktur. Unutmamalıyız ki teknoloji, kendi başına bir amaç değil; insanlığın refahını ve aydınlanmasını tesis etmek için kullandığımız en güçlü araçtır. Gelecek, yapay zekanın insan zekasını alt ettiği bir yarış değil; insanın etik değerleri, empatisi ve yaratıcılığı ile makinelerin yüksek işlem gücünün birleştiği bir ortaklık olacaktır. Bu yüzden asıl mesele kodlar veya donanımlar değil; bu önemli gücü insan odaklı, adil ve üretken bir vizyonla nasıl yöneteceğimizdir. Bu geleceği inşa edecek olanlar yapay zekadan korkanlar değil, onu anlayan, eğiten ve insanlığın hizmetine sunanlar olacaktır.