BARZANİ, REFERANDUM VE TÜRKİYE'NİN IRAK OPERASYONU
Irak Kürt Bölgesel Yönetimi (IKYB) Başkanı Mest Barzani görünürde İs- rail hariç bütün uyarılara rağmen “Bağımsızlık Referandumu” nu açıkladığı gibi 25 Eylül 2017 günü yapmıştır. En sert tepkiyi İran vermiş olmakla birlikte Türkiye de adeta teyakkuz durumuna geçmiş ve geçtiğimiz hafta Irak sınırında askeri tatbikat başlatmıştır. Referandumun yapıldığı saatlerde bu tatbikata Irak Merkezi Hükümeti de dâhil olmuştur.
Amerika Birleşik Devletleri (ABD) ile birlikte Batı ülkeleri de referandumun iptali veya en azından ertelenmesi için telkinlerde bulunmuşlar fakat Türkiye iptalini ve hiç yapılmaması gerektiği açıklamıştır. Türkiye, Lozan Antlaşması ile 1926 Ankara Antlaşması’ndan doğan haklarını saklı tuttuğunu ve bu antlaşmalar kapsamında Irak’ın toprak bütünlüğünden yana olduğunu ısrarla vurgulamıştır.
Son zamanlarda sosyal medyada sıkça dolaştığı gibi Türkiye-Irak ve İngiltere arasında imzalanan 5 Haziran 1926 Ankara Antlaşması ve bu antlaşmanın 18 Temmuz 1926’da sona eren ve de 8 Aralık 1936 tarihli Bağdat Uzatma Protokolü[1] ile yenilenen “iki ülke arasındaki iyi komşuluk ilişkilerini düzenleyen maddeleri” Irak’ın toprak bütünlüğü bozulursa Türkiye’ye müdahale hakkı tanımamaktadır fakat Türkiye-Irak sınırının temel dayanağı olan 29 Ekim 1924 tarihli “Bürüksel Hattı” hilafına olarak yapılacak değişiklikler uluslararası ilişkiler anlamında hukuksal ihlaller içerecektir. Çünkü 1926 Ankara Antlaşması’nın 5. Maddesi Bürüksel Hattı ile çizilen Türkiye-Irak Sınırının değiştirilemez olduğunu deklare etmektedir. Bu madde ile taraflar sınırın değiştirilme girişiminde dahi bulunmayacaklarını kabul etmişlerdir. Yine sosyal medyada dolaştığı gibi Ankara Antlaşması’nın birinci kısmı bir süreye de tabi değildir.
Peki, bu antlaşmalar Türkiye’ye müdahale hakkı tanımamakla birlikte Türkiye’nin Musul ve Kerkük bölgesinde baki olan hakları yok mudur? Elbette vardır. Öncelikle Barzani referandum sonrası bağımsızlık ilan ederek Türkiye- Irak sınırını değiştirmeye kalkarsa Türkiye, sınırın değiştirilemezliginden ha- reketle müdahale hakkına sahip olacaktır.
Referandum sonuçları henüz açıklanmamış olsa da ezici bir çoğunlukla EVET çıkacağı kesindir. Buna rağmen Barzani’nin hemen bir bağımsızlık ilan edebileceği beklenmemelidir. Zira Irak Merkezi Hükümeti, Türkiye, İran ve Suriye tarafından “Yok Hükmünde” kabul edilen bir sonuç karşısında ilan edi- lecek bir bağımsızlık dünya ile bağlantısı olmayan bir ülkeye yaşama şansı vermeyecektir. O nedenle Barzani bağımsızlığı beklemeye alacak ve başta IKYB dışındaki bütün Kürt gruplara ve liderleri ile rakiplerine karşı konumunu güçlendirdiğini ilan etmiş olmakla “Kişisel başarısını” da ilan etmiş olacaktır. Ardından Irak Merkezi Hükümetine karşı, bölgesinin otonom siyasi hakları ile yer altı kaynaklarının paylaşımı konusunda siyaseten daha güçlü bir şekilde masaya oturabilecek ve yeni kazanımlar elde edebilmenin yollarını arayacaktır.
Sonuç olarak; Irak’ta mevcut bulunan Kerkük ve Telafer başta olmak üzere Türk bölgelerine karşı muhtemel Kürt saldırıları ve ilhak girişimlerine karşı Türkiye taviz vermemelidir. Uluslararası ilişkilerde en ideal olan diplomasi ile barışın sağlanması olsa da eğer Türkiye fiili bir askeri müdahale yapmak zorunda kalması durumunda öncelikle uluslararası haklarını, uluslararası kamuoyuna çok iyi anlatabilmelidir.
Türkiye’nin Irak operasyonunda İsrail ve ABD’nin Barzani tarafında yer alacağını değerlendirerek hali hazırda Irak Merkezi Hükümeti ile başlattığı diyaloğun devamı ile birlikte İran’la müttefik olarak hareket etmelidir.
Hatta “Arap Baharı” olayları ile birlikte diplomatik ilişkilerin kesildiği Suriye’nin “Irak’ın toprak bütünlüğünden yana olduğu” açıklamasını dikkate alarak, diplomasiyi tekrar kurabilmenin yolları Türkiye ve Suriye tarafından değerlendirilebilir. Bu arada Türkiye’nin Rusya ile ittifak halinde olması da önem arz etmektedir.
Son zamanlarda Türkiye-İran ve Rusya ittifakı küresel güç dengeleri açı- sından ses getirecek bir faktör olarak dikkat çekmektedir fakat Türkiye’de karar alıcı mekanizmaların unutmaması gereken en önemli husus “Ortadoğu’da ittifaklar her daim kaygandır.”
*27.09.2017 tarihinde Ticari Hayat Gazetesi’nde yayınlanmıştır.
1 İsmail Soysal; “Türkiye’nin Siyasal Andlaşmaları”, C.1, ss.312-327, Türk Tarih Kurumu, 3. Baskı, 2000, Ankara.
2 Sadi İbrahim; “IKBY Bağımsızlığının Gerçek Nedenleri”, ANKASAM, 23.09.2017
