447 400 km² coğrafyası ve 37,7 milyon nüfusu, kadim tarih ve kültürü ile Özbekistan Türk Dünyasının önemli ülkelerinden birisidir. Sovyetler Birliği döneminde kesintiye uğrasa da, öncesinde her iki ülke halkları arasında çok yoğun akışkanlık mevcuttu, özellikle hacca giden Özbek hacılar için hilafet merkezi İstanbul mutlak uğrak yeriydi. Özbekistan’ın kadim şehirleri Buhara, Semerkand Anadolu Türkleri için ortak medeniyetimizin köşe taşları, bu coğrafyada yetişen İmam Buhari, İmam Tirmizi, İmam Masturidir Abdülhalik Gucdüvani, Bahaeddin Nakşibend gibi İslam alimleri manevi önderlerdi.
Sovyetlerin dağılmasından sonra bağımsızlığını kazanan Özbekistan ile Türkiye’nin işbirliğinin her geçen gün artması, diğer Türk devletleri ile birlikte Türk Devletler Teşkilatı(TDT)’nın içinde entegrasyonun sağlanmasında ve Teşkilatın küresel bir güce dönüşmesinde önemli rol oynamaktadır.
Sovyetler Birliği dönemi sonrası ilişkiler
Aynı dil, inanç ve kültüre sahip iki devlet arasındaki tarihi bağ ve kardeşlik Özbekistan’ın bağımsızlığını kazanması sırasında bir kez daha ortaya çıktı. SSCB’nin dağılmasından sonra 31 Ağustos 1991'de bağımsızlığını ilan eden Özbekistan’ı ilk tanıyan devlet Türkiye oldu.
16 Aralık 1991 tarihindeki tanımayı müteakip iki devlet arasındaki diplomatik ilişkiler 4 Mart 1992'de kuruldu. Türkiye'nin Taşkent Büyükelçiliği Nisan 1992'de, Özbekistan'ın Ankara Büyükelçiliği de Ocak 1993'te faaliyete başladı. İki ülke arasında 1996 yılında Ebedi Dostluk ve İşbirliği Anlaşması imzalandı.
Ancak Cumhurbaşkanı Kerimov yönetimi, Ankara’nın Özbek muhalefetinin Türkiye’de faaliyette bulunmasına göz yumduğu gerekçesiyle 2000’li yılların başından itibaren ilişkilerin seviyesini düşürdü, iki ülke arasında inişli çıkışlı dönemler yaşandı. 2003’te Başbakan Recep Tayip Erdoğan başkanlığında gerçekleşen resmi ziyaretten sonra Türkiye ile Özbekistan arasında uzun süre üst düzeyde bir ziyaret gerçekleşmedi.
Cumhurbaşkanı Şavkat Mirziyoyev döneminde ilişkiler
Özbekistan’ı 1991-2016 arasında yöneten Cumhurbaşkanı İslam Kerimov’un 2 Eylül 2016’da hayatını kaybetmesinden sonra, 17-18 Kasım 2016 tarihlerinde Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan Özbekistan’ı ziyaret etti. “Semerkant Buluşması” adı verilen bu ziyaret iki devlet arasında yeni bir dönemin kapısını açtı. Cumhurbaşkanı Erdoğan bu ziyareti “ilişkilerde yeni sayfa” olarak tanımlarken Özbekistan Cumhurbaşkanı Vekili Mirziyoyev “Artık lafta değil gerçekte çalışmanın tam vakti geldi.” sözleriyle eski soğuk dönemin kapandığına, sıcak kardeşlik döneminin başladığına işaret etti.
4 Aralık 2016’da yapılan cumhurbaşkanlığı seçimini Şavkat Mirziyoyev’in kazanmasının ardından Özbekistan yeni bir döneme girdi. 2017 yılında Özbekistan Cumhuriyeti’nin “2017-2021 yıllarında Beş Öncelikli Alanda Gelişimin Eylem Stratejisinin kabul edilmesiyle birlikte, içe kapanık olarak yönetilen Özbekistan’da hızla siyasi, ekonomik, toplumsal ve kültürel bir reform dönemi başlatıldı. Ülke izolasyonist yapıdan sıyrılarak dış dünyayla ilişkilerini geliştirmeye yöneldi ve ülkeyi dünyaya daha açık hale getirme politikası izlenmeye başladı.
Türk Cumhuriyetleri ile ilişkileri geliştirmeyi ve Sovyet döneminde çizilen sınırların aralarında yarattığı anlaşmazlıkları çözmeyi önceleyen Cumhurbaşkanı Şavkat Mirziyoyev ilk yurtdışı ziyaretini Türkmenistan’a gerçekleştirdi, daha sonraki ziyaretlerini de sırasıyla Kazakistan ve Kırgızistan’a yaptı. 25-26 Ekim 2017 tarihinde, 19 yıl aradan sonra Türkiye’ye ilk resmi ziyaretini gerçekleştirdi. İki ülke arasındaki işbirliğini “Stratejik Ortaklık” düzeyine çıkarma konusunda ortak bir bildiri imzalandı. Türk vatandaşlarına 3 gün içinde vize verilmesini öngören kararnameyi imzalayan Özbek hükümeti, Şubat 2018'de Türk vatandaşlarına 30 günlük vize muafiyeti tanıdı. Bu, iki ülke arasında seyahatleri artırdı, 2016'ya kadar haftada 5 kez yapılan tarifeli uçak seferleri sayısı bugün 100 civarına ulaştı.
Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan 29 Nisan-1 Mayıs 2018 tarihlerinde Özbekistan’a bir devlet ziyareti gerçekleştirdi. Ziyaret çerçevesinde, Türkiye ile Özbekistan arasında “Yüksek Düzeyli Stratejik İşbirliği Konseyi” (YDSK) kurulması kararlaştırıldı, çeşitli alanlarda 25 belge imzalandı.
Şavkat Mirziyoyev’in Türkmenistan, Kazakistan, Kırgızistan ve Türkiye ziyaretleri ile sergilediği Türk dünyası ile dayanışma iradesi Özbekistan’ın 14 Eylül 2019’da Türk Keneşi’nin (şimdiki adıyla Türk Devletleri Teşkilatı/TDT) üyesi olmasıyla taçlandı. 11 Kasım 2022 tarihli "Türk Medeniyeti için Yeni Dönem: Ortak Kalkınma ve Refaha Doğru” temalı Semerkant Zirvesi’nde Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) Devlet Başkanları bir araya geldi. TDT’nin yeni yapısıyla toplanan ilk zirve olmasından dolayı Semerkant Zirvesi büyük önem taşımıştır.
Özbekistan Cumhurbaşkanı Mirziyoyev, Türkiye-Özbekistan Yüksek Düzeyli Stratejik İşbirliği Konseyi 1. Toplantısı’na Cumhurbaşkanı Erdoğan ile birlikte başkanlık etmek üzere 19-20 Şubat 2020 tarihlerinde Türkiye’ye resmi bir ziyaret gerçekleştirdi. Konseyin ikinci toplantısı ise Mart 2022'de Özbekistan'ın başkenti Taşkent'te düzenlendi.
Türkiye-Özbekistan Yüksek Düzeyli Stratejik İşbirliği Konseyi 3. Toplantısı 2024’te Ankara’da yapıldı. Özbekistan Cumhurbaşkanı Mirziyoyev ’in resmi ziyareti sırasında cumhurbaşkanları 6 Haziran 2024 tarihli “Kapsamlı Stratejik Ortaklığın Derinleştirilmesine ilişkin Ortak Bildiri”yi imzaladılar. Toplantıda ayrıca, iki ülke arasında farklı alanlardaki işbirliğinin daha da geliştirilmesine yönelik 20’ye yakın anlaşmaya imza atıldı. Bu anlaşma ile Türkiye-Özbekistan işbirliği en yüksek seviyeye çıkarıldı.
İki devlet, Birleşmiş Milletler, İslam İşbirliği Teşkilatı, Türk Devletleri Teşkilatı gibi platformlarda iş birliğini yoğun şekilde sürdürüyorlar. Mirziyoyev ’in 2024’teki toplantıda “iki ülkenin İslam'a karşı yapılan baskı ve saldırılara karşı ortak cevap verme konusunda mutabık kaldığını” söylemesi müşterek dış politikalar uygulama ve uluslararası alanda birbirlerini destekleme konusundaki kararlılığın göstergesi olarak değerlendirildi.
Savunma ve güvenlik işbirliği
Türkiye ile Özbekistan arasındaki ilişkiler güvenlik ve savunma iş birliği boyutuyla da yeni bir safhaya girmiştir. Özbekistan savunması, ulaştırma koridorlarının(Orta Koridor) güvenliği, bölgesel istikrar, düzensiz göç ve kaçakçılığın önlenmesi kapsamında askerî iş birliği ve savunma sanayi işbirliği anlaşmaları imzalanmıştır.
Taşkent'te 29 Mart 2022'de imzalanan “Türkiye Cumhuriyeti Hükûmeti ile Özbekistan Cumhuriyeti Hükûmeti Arasında Askeri Çerçeve Anlaşması”nın onaylanmasına ilişkin kararla; askeri eğitim, tatbikat, savunma sanayi, askeri işbirliği, silahlı kuvvetlerin teçhizatı, askeri istihbarat, lojistik işbirliği askeri tıp hizmetleri ve muhabere, elektronik, bilgi sistemleri ve siber savunma alanlarında ilişkilerin geliştirilmesi amaçlanmıştır.
23 Mart 2021'de Ankara'da imzalanan “Türkiye Cumhuriyeti Hükûmeti ile Özbekistan Cumhuriyeti Hükûmeti Arasında Savunma Sanayi Alanın İşbirliği Anlaşması”na göre de; savunma malları ve hizmetlerinin geliştirilmesi, üretimi, satın alınması, bakımı, ilgili teknik ve lojistik destek alanlarında daha etkin işbirliği yoluyla tarafların savunma sanayi kapasitelerini artırarak, taraflar arasında savunma sanayi alanında işbirliğinin tesis edilmesi hedeflenmektedir.
Yapılan anlaşmaların hayata geçirilmesine yönelik olarak iki ülkenin dışişleri ve içişleri bakanları ile istihbarat başkanlarının yer aldığı 3+3 Mekanizması Toplantısı ilk defa 11-12 Eylül 2024'te Taşkent’te düzenlendi. İş birliğini kurumsallaştırmak için "Yol Haritası" belgesi imzalandı. Daha sonra mekanizmaya savunma bakanlarının dahil edilmesiyle format 4+4’e genişletildi. Bu format ilk olarak 20 Ocak 2026’da ilgili bakanların katılımıyla Ankara’da gerçekleştirildi.
İkili ekonomik ilişkiler
100’den fazla yeraltı maden çeşidine sahip bulunan Özbekistan altın, bakır, gümüş, kurşun, çinko, uranyum, volfram, doğal gaz ve diğer yeraltı hammadde kaynakları bakımından önemli zenginliğe sahiptir. Mesela altın madenleri rezervi bakımından dünyada dördüncü sırada yer almaktadır.
2025 yılı GSYİH 137,48 milyar $, Kişi Başına Düşen GSYİH 3.647 $ olan Özbekistan’ın 2024 yılı ihracatı 31,9 milyar $, ithalatı 55,5 milyar $ olarak gerçekleşti. Özbekistan’ın aynı yıl Türkiye’ye ihracatı 2,2 milyar $, ithalatı ise 1,1 milyar $ oldu. Türkiye, Özbekistan dış ticaretinde yüzde 3,6'lık payla Özbekistan'ın 4'üncü büyük ticaret ortağı durumundadır. Bu hacmin orta vadede 5 milyar $’a, uzun vadede 10 milyar $’ye çıkarılması hedeflenmektedir. Başta tekstil, taahhüt, gıda, tarım, otelcilik, inşaat malzemeleri ve plastik, ilaç ve hizmet sektörlerinde faaliyet gösteren, toplam 2.000 civarında Türk sermayeli firma Özbekistan’da faaliyet göstermektedir.
Özbekistan’ın Türk Devletler Teşkilatı’na verdiği güç
Türk Devletler Teşkilatı’na Özbekistan geç katılmış olmasına rağmen Cumhurbaşkanı Şavkat Mirziyoyev teşkilata önemli vizyon katmaktadır.
7 Ekim 2025 günü Azerbaycan'ın Gebele şehrinde TDT Devlet Başkanları 12. Zirvesi'nde konuşan Özbekistan Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev, Türk devletleri arasında “Stratejik Ortaklık, Ebedi Dostluk ve Kardeşlik Anlaşması'nın imzalanmasını önerdi. Küresel durumu analiz etmek ve kararlar almak üzere TDT dışişleri bakanları ve istihbarat başkanlarının ortak toplantılarının düzenli yapılmasını teklif etti.
Çok yönlü ortaklıklarını daha da genişletmek ve hızlandırmak amacıyla TDT’nin “2030 Kalkınma Stratejisi ve Yol Haritasının geliştirilmesini öneren Mirziyoyev, bu çerçevede ülkeler arasındaki ticari-ekonomik ilişkilerin geliştirilmesini ve endüstriyel işbirliğinin derinleştirilmesini ana hedef olarak gördüklerini açıkladı.
Mirziyoyev, Türk Yatırım Fonu projelerini ve somut işbirliğini geliştirmek amacıyla Başbakan Yardımcıları tarafından yönetilecek “Türk Devletleri Ekonomik Ortaklık Daimi Konseyinin kurulmasını önerirken, bu konseye Taşkent'te yer tahsis etmeye hazır olduklarını açıkladı. “Türk Sanayi İttifakı” ile yeşil enerji, ileri teknolojiler ve stratejik minerallerin kazandırılması için “Yeşil Dönüşüm Konsorsiyumunun oluşturulmasını teklif etti.
Mirziyoyev, ulaştırma ve lojistik alanında Türk devletlerinin ilişkilerin güçlendirilmesi ve uluslararası transit koridorlarının geliştirilmesinde koordineli bir politika yürütülmesinin önemli olduğuna dikkat çekti. Özellikle Çin-Kırgızistan-Özbekistan demir yolu ve Trans Afgan demir yolu ile Orta Koridorun bağlantılı hale gelmesinin stratejik bir kara yolu sistemi oluşturacağını ifade etti.
Mirziyoyev, gıda güvenliği alanında TDT ülkelerinin potansiyeline dikkat çekerek, organik ürünlerin gelecekte dünya pazarına tek bir marka altında girmesi hedefiyle uzman çalışma grubunun kurulmasını önerdi.
Sonuç
Her ikisi de büyük devlet ve medeniyet kurucuları olan, aynı dil, inanç ve kültüre sahip Türkiye ve Özbekistan ilişkileri gittikçe güçlenen bir şekilde her alanda gelişmektedir. Bir yandan iki ülke arasında ekonomik ilişkiler yükselirken diğer taraftan vize sorunun çözülmesi ile seyahatler artmış ve iki halk birbirini daha yakından tanıma şansına kavuşmuş, tarihi-kültürel bağlar canlanmıştır.
İki ülke halkının bu bağlarına katkı sağlamak üzere 1992-2024 tarihleri arasında Türkiye Bursları kapsamında toplamda 2 bin 910 Özbek öğrenciye burs verilmiştir. 2024-2025 eğitim öğretim yılında 210, 2025-2026 içinse 187 Özbek öğrenciye burs sağlanmıştır.
Özbekistan ile Türkiye arasında artan askeri ve savunma sanayi alanlarındaki işbirliği dikkat çekicidir.
İki ülkenin üyesi bulunduğu Türk Devletleri Teşkilatı küresel görünürlüğü artan ve söylemleri dikkate alınan bir yapı haline gelmiştir. Bu, üye her devlete ikili ilişkilerin dışında ayrıca güç kazandırmaktadır. Birleşmiş Milletler, İslam İşbirliği Teşkilatı, Türk Devletleri Teşkilatı gibi platformlar ortak dış politika belirleme ve birbirini destekleme konusunda zemin sağlamaktadır.
Seçildiği 2016 yılı sonundan itibaren Cumhurbaşkanı Şavkat Mirziyoyev’ in ülkesinde barış, kalkınma ve refahı sağlama, özellikle Türk dünyası ile işbirliği yapma ve entegrasyon çabası takdirle karşılanmaktadır.
