Bu hafta belki biraz da haddimi zorlayarak, talebelik yıllarımda tanıştığım ve her yıl muhakkak en baştan tekrar okuduğum, aslında her dönemin el kitabı olarak da gördüğüm bir eserden bahsetmek istedim.
Bu kitaptan bahsederken; devlet aklını, bir medeniyet yönetim anlayışını ve bin yıl öncesinden gelen bir siyaset felsefesini konuşacağız: Nizamülmülk ve onun meşhur eseri Siyasetname.
Yazıda tırnak içinde alıntıladığım cümleler bu kitabtan seçilip, serpiştirildi.
Siyasetname, Büyük Selçuklu Devleti’nin en güçlü olduğu dönemde, Sultan Melikşah zamanında yazılmıştır. 11. yüzyılda Selçuklu Devleti, Orta Asya’dan Anadolu’ya, İran’dan Irak’a kadar uzanan çok büyük bir imparatorluktu. Bu kadar büyük bir coğrafyayı yönetmek kolay değil. Devlet büyüdükçe sorunlar da büyüyor. Rüşvet, liyakatsiz yöneticiler, isyanlar, mezhep kavgaları, batınî hareketler, saray entrikaları ve devlet memurlarının halka zulmetmesi gibi birçok problemin ortaya çıktığı bir dönem.
“Böyle giderse memleketin hali haraptır.”
İşte Nizamülmülk, bütün bu sorunları görerek devletin nasıl ayakta kalacağını anlatmak için Siyasetname’yi yazdı. Bu eser aslında bir nasihat kitabı değil, bir devlet yönetimi raporu, bir siyaset el kitabı ve bir yönetim sistemidir.
Nizamülmülk’e göre devletin ayakta kalmasının birinci şartı adalettir. Ona göre zulüm devletin içten çürümesine sebep olur. Siyasetname’de bu anlayış çok açık şekilde anlatılır ve yöneticilere sürekli adaletli olmaları öğütlenir. Çünkü adalet sadece mahkemede değil, vergi toplarken, görev verirken, ceza verirken, konuşurken ve hatta susarken bile gereklidir.
Zira; “Küfr ile belki amma zulm ile paydar kalmaz memleket”
Siyasetname’de hükümdarın görevleri uzun uzun anlatılır. Nizamülmülk’e göre bir hükümdar sadece tahtta oturan kişi değildir, halkın babasıdır, ülkenin koruyucusudur, adaletin temsilcisidir. Hükümdarın en önemli görevlerinden biri halkın şikâyetlerini dinlemektir. Bu yüzden hükümdarın haftada belirli günlerde halkın karşısına çıkıp onların derdini dinlemesi gerektiğini söyler.
Eserde geçen önemli öğütlerden biri şudur: Hükümdar kapısını mazlumlara kapatmamalıdır. Çünkü mazlumun bedduası devleti yıkar.
“Tebamız bir sürü, vezirlerimiz sürüyü emanet ettiklerimizdir.”
Kitapta en çok üzerinde durulan konulardan biri de devlet görevlerine yapılacak atamalardır. Nizamülmülk, liyakatsiz insanların göreve getirilmesini devlet için en büyük tehlikelerden biri olarak görür. Ona göre bir devlet dış düşmanlarla değil, içerideki kötü yöneticiler yüzünden yıkılır.
“Evde iki kadbanu varsa, hane süpürülmez. İki kethüda varsa eğer, ev virane olur.”
Siyasetname’de rüşvet konusu da çok sert şekilde ele alınır. Rüşvetin olduğu yerde adaletin olmayacağını, adaletin olmadığı yerde ise devletin ayakta kalamayacağını söyler. Bu yüzden yöneticilerin zenginleşmemesi, halktan uzaklaşmaması, israf içinde yaşamaması gerektiğini anlatır.
Kitapta dikkat çeken bölümlerden biri de istihbarat sistemidir. Nizamülmülk’e göre bir hükümdar ülkesinde olup biten her şeyden haberdar olmalıdır. Bunun için devletin her yerinde güvenilir insanlar olmalı ve hükümdara doğru bilgi getirmelidir. Çünkü ona göre devleti ayakta tutan sadece ordu değil, bilgidir.
“Mahmud her yerde sahib-haber ve casuslar görevlendirmişti. Birisi diğerinin haksız yere tavuğuna el koysa bundan haberdar oluyor ve olayı soruşturuyor idi.”
Siyasetname’de ayrıca ordunun önemi, hazinenin korunması, âlimlerin desteklenmesi, tarımın korunması, ticaret yollarının güvenliği, yol kesen eşkıyalarla mücadele, isyanların önlenmesi gibi birçok devlet meselesi anlatılır. Aslında kitap bir bakıma devletin nasıl yönetileceğini madde madde anlatan bir yönetim rehberidir.
Siyasetname’yi okuduğumuzda şunu açıkça görürüz: Aradan bin yıl geçmiş ama devlet yönetiminin temel kuralları hiç değişmemiştir. Adalet, liyakat, ekonomi, güvenlik, eğitim, bilgi, denetim… Dün devletin temeliydi, bugün de devletin temelidir.
Nizamülmülk’ün en büyük korkusu devletin içeriden çürümesiydi. Ona göre devletin çöküş sebepleri şunlardır: Rüşvet, zulüm, liyakatsizlik, halktan kopuk yönetim, zayıf ordu, boş hazine ve ilmin değer görmemesi. Dikkat edilirse bugün de bir devletin zayıflama sebepleri yine aynıdır.
“Nâma şâna aldanan ekmekten olur; ekmeğine tüküren canından olur.”
Bu yüzden Siyasetname sadece bir tarih kitabı değildir. Bir devlet felsefesi kitabıdır. Bir yönetim ahlakı kitabıdır. Bir siyaset dersidir.
Belki de Siyasetname’nin bütün özeti yine kendi içinden tek bir cümlede toplanır: “Güzel zamanlar, adil hükümdarların hüküm sürdüğü zamanlardır.”
Aradan bin yıl geçmesine rağmen hâlâ bu kitabı konuşuyorsak, demek ki Nizamülmülk sadece kendi zamanına değil, geleceğe de hitap eden bir eser bırakmıştır. Çünkü bazı kitaplar okunur ve biter. Bazı kitaplar ise devletlere ve milletlere yol gösterir. Siyasetname işte böyle bir kitaptır.
Bu aziz milletin tarih sahnesinde kurduğu her devlet, diktiği her sancak, inşa ettiği her şehir; bir sultanın adaletiyle, bir âlimin ilmiyle, bir kumandanın cesaretiyle, bir askerin fedakârlığıyla ve nice sadık devlet adamının ferasetiyle yükselmiştir.
Bu vesile ile; devletine ve milletine sadakatle hizmet etmiş tüm sultanlarımızı, vezirlerimizi, bilcümle devlet adamlarımızı, âlimlerimizi, kumandanlarımızı, şehitlerimizi ve isimsiz kahramanlarımızı rahmet, minnet ve şükranla yâd ediyoruz. Ruhları şâd, mekânları cennet olsun. Âmin.
“Şu cihanda bana ilimden daha yakın bir dost bulunmaz. İlim hazineye bedeldir; zira hazineyi sen muhafaza edersin, ilim ise seni muhafaza eder.”
Naçizane arz ederim.
S. Tarkan Bozkurt